Foto: Publiek domein (CC0)
De gevestigde media hebben de macht gegrepen, en wie houdt ze tegen? Dit jaar zal hopelijk de kritiek op de Israëlverslaggeving doordringen in het bastion van de establishment media. Maar zelfs als dat lukt, is de gedane schade al immens. Het is niet alleen belangrijk om te weten hoe deze media zo konden ontsporen, het is ook belangrijk dat het tegengeluid in alle lagen van de samenleving klinkt.
Iemand vroeg of ik ergens een lezing wilde geven. Gretig stemde ik toe, zeker gezien het te verwachten publiek: keurige burgers die gewoonlijk niet horen wat buiten de gevestigde media klinkt. Onlangs had bij hen een Midden-Oostendeskundige gesproken die regelmatig aan de talkshowtafels te vinden is, dus dit leek mij een mooie gelegenheid voor tegengeluid.
Maar ik had het verkeerd begrepen. Het was niet de bedoeling dat ik zou spreken over de gebreken in de Israëlverslaggeving: dat was te controversieel. De vraag was of ik wilde spreken over mijn boek over de Schilderswijk. Wat konden we leren uit de geschiedenis van de Schilderswijk? Wilde ik mijn visie op het immigratiebeleid geven vanuit die invalshoek?
Wie mij dit vier jaar geleden voorspeld zou hebben, had ik in zijn gezicht uitgelachen. Na mijn boek over de Schilderswijk was ik gebrandmerkt als ‘extreemrechts’ omdat ik de term omvolking niet uit de weg was gegaan. Ik had zelfs een hoofdstuk besteed aan het bekritiseren van het taboe op dat woord. En nu was dit een braaf onderwerp vergeleken bij mijn kritiek op anti-Israël verslaggeving…?
Ik had niet gedacht dat mediakritiek ooit zo verdacht zou worden.
Campagne tegen mediakritiek
Toch had het me misschien niet zo moeten verrassen. Als de macht van de gevestigde media groot genoeg is om honderdduizenden Nederlanders naar de Rode lijn-demonstraties te krijgen, dan is het niet vreemd dat het ze ook lukt om mediakritiek verdacht te maken. Tenslotte voeren ze die campagne al veel langer.
Mediakritiek is tegenwoordig al snel een ‘aanval op de vrije pers’ of zelfs ‘ondermijning van de democratie’. En het probleem is niet alleen de retoriek waarin journalisten van de zogeheten kwaliteitsmedia dappere verzetsstrijders zijn, en elke criticus een potentiële rechtsextremist is die ‘de tegenmacht’ het zwijgen op wil leggen.
Het is ook de georkestreerde intimidatie vanuit media die gezamenlijk karaktermoord plegen op critici. De rel rond Mona Keijzer maakte dat heel duidelijk. Na haar milde kritiek op de NOS trokken talkshows en opiniemakers van de kwaliteitsmedia massaal ten strijde.
Dat het hier ging om een minister van een kleine anti-establishment partij in een demissionair kabinet deed er niet toe. Mona Keijzer was de machthebber, en de NOS werd afgeschilderd als een integere rebel die de macht controleert, of als een onmisbare steunpilaar van de democratie. De vraag of het waar was wat Keijzer zei, kwam niet aan de orde.
Bescherming
De beschermende muur rondom de goedgekeurde NPO-kanalen is inmiddels vrijwel ondoordringbaar. Voor klachten is er de NPO-Ombudsman, die in een promotiefilmpje op moederlijke toon vertelt dat zij er is voor de nieuwsconsument. Af en toe krijgt zo’n klager een brokje toegeworpen, maar het is duidelijk dat dit niet de hoofdtaak van de Ombudsman is.
De hoofdtaak van de Ombudsman is de illusie van toezicht creëren. Dan kunnen ministers daarnaar verwijzen bij het beantwoorden van Kamervragen, die toch nog gesteld zijn door Kamerleden die niet weten hoe het hoort. Zij krijgen steevast nog een vermanende opmerking toegevoegd over het belang van persvrijheid, die blijkbaar geen kritische vragen verdraagt.
De vele beschermers van deze media in de politiek, de rechterlijke macht en alle andere geledingen van het establishment hebben zich het jargon helemaal eigen gemaakt. Wie naar hen luistert zou denken dat de kwaliteitsmedia ernstig beschadigd zouden raken als zij ooit tegenspraak zouden krijgen, en dat dit bovendien het einde van onze democratische rechtsstaat zou betekenen.
De werkelijkheid is anders.
Onaantastbaar
Deze media zijn vervlochten met de macht. Zij bepalen het dominante narratief. Als zij fouten maken of de werkelijkheid verdraaien, hoeven zij zich van kritiek niets aan te trekken. Tegengeluid houden zij op afstand en zij weten zich gesteund door een establishment dat hen promoot en andere stemmen verdacht maakt. Hun enige beperking is dat zij heel voorzichtig moeten zijn met het bekritiseren van de echte machthebbers.
In theorie hebben al deze media nobele codes – vaak zelfs een missie – waarin waarheidsvinding, integriteit en objectiviteit centraal staan. Als zij zich aan hun eigen codes zouden houden, hadden we de beste verslaggeving ter wereld. Maar de codes zijn er slechts voor de sier, en klachten over schendingen ervan halen niets uit.
Dat is de situatie waar we nu in zitten. En het behoeft geen betoog dat dit een gevaarlijke situatie is.
Gevolgen
Het effect van de verslaggeving over Israël maakt dit duidelijk. Deze media hebben kaartenhuizen van leugens gebouwd die in feite een alternatieve werkelijkheid scheppen. Het zijn niet allemaal hele leugens, er zitten ook halve waarheden tussen, en vooral veel verzwegen feiten. Maar het resultaat is een narratief dat nog slechts af en toe raakvlakken heeft met de realiteit.
En dankzij het aan hen toegekende gezag hebben zij invloed. Met de Rode lijn-demonstraties liepen honderdduizenden fatsoenlijke Nederlanders mee, die oprecht geloofden dat Israël een schurkenstaat is die genocide pleegt in Gaza. Brave mensen die dachten dat de Nederlandse regering geen druk zette op Israël. Zoveel mensen die deze kwaliteitsmedia nog steeds vertrouwen.
En kan je het ze kwalijk nemen? Op school hebben ze al geleerd welke media goede bronnen zijn voor hun werkstukken. Als ze hoger opgeleid zijn, is de inprenting op de universiteit of het HBO nog even doorgegaan. Al hun fatsoenlijke collega’s, vrienden en buren hebben dit ook geleerd, en samen denken ze te weten hoe de wereld in elkaar zit. Het staat in hun krant! En de NOS is betrouwbaar!
Dal der Onwetenden
Het grote probleem hier is nog niet eens de wanprestatie van activistische media, het grote probleem is dat dissidente stemmen het zwijgen is opgelegd. En de tegenstemmen die er nog zijn, worden zo effectief geweerd uit het publieke debat, dat Nederlanders zich elders moeten informeren als ze nog te weten willen komen wat er gaande is. Velen vinden dit te veel moeite of hebben zich bang laten maken voor andere geluiden.
Vroeger luisterden mensen in het communistische Oost-Duitsland stiekem naar westerse radiozenders, waardoor velen toch op de hoogte waren van verboden kennis. Maar er waren gebieden waar mensen die zenders niet konden ontvangen, en onwetend bleven. Die gebieden werden het Tal der Ahnungslosen genoemd. Nederlanders die slechts willen horen wat de gevestigde media verkondigen, creëren hun eigen Dal der Onwetenden. Zij sluiten zich vrijwillig op in onwetendheid, en waarom?
Vermoedelijk vanwege algemeen menselijke zwakheden: goedgelovigheid, gemakzucht, angst voor uitstoting, tijdgebrek, eigenbelang en desinteresse. In de eerste plaats zijn mensen vaak meer groepsdieren dan individualisten. Dat geldt zowel voor journalisten die zich houden aan het voorgeschreven narratief als voor nieuwsconsumenten die sociaal acceptabel willen blijven. Daarnaast is het makkelijker om weg te kijken dan om tegen te spreken.
Ver van ons bed
Want waarom zou je tegenspreken als slechte verslaggeving jou niet persoonlijk lijkt te raken? De meeste Nederlanders zijn net zo min Rode lijn-demonstranten als verdedigers van Israël. Talloze Nederlanders ergeren zich aan alle aandacht voor Gaza. Ver van mijn bed! Wat heb ik daarmee te maken? Zorg liever dat er huizen gebouwd worden, dat het vuilnis wordt opgehaald.
Maar wie verder denkt dan het directe eigenbelang, ziet de gevaren van ontspoorde establishment media. Zo’n Medialogica uitzending waarin de daders van de Jodenjacht alsnog tot slachtoffer werden gemaakt, is dat nog steeds ver van ons bed? Dit was een Jodenjacht in Nederland, en de burgemeester van Amsterdam leende zich voor het witwassen van de daders.
Wie dit ziet, en toch liever zwijgt omdat het zo lastig is om hier met Rode lijn-sympathisanten over te praten, zou twee dingen moeten beseffen. Ten eerste: elke dag dat beschuldigingen onweersproken blijven, stapelen de te weerleggen beweringen zich op. Tegenspreken wordt steeds ingewikkelder. En ten tweede: zwijgen heeft gevolgen. Eerst voor de ‘zionisten’, maar uiteindelijk voor ons allemaal.
Zoals Frans Timmermans tien jaar geleden nog zei: het nieuwe antisemitisme verstopt zich achter antizionisme. Iedereen die de moed heeft om na te denken, weet dat de haat tegen Israël gewoon Jodenhaat is. Het oude monster heeft een nieuw masker opgezet, maar de aard van het beest is niet veranderd. Zie de vele leugens die nodig zijn, en zie de vorm die de leugens aannemen.
Tegenspreken
Maar er is nog een andere groep die zwijgt. Niet uit lafheid, maar uit onmacht. Dit zijn mensen die beseffen dat de verslaggeving krom is, maar die gewoon niet weten hoe zij hun bezwaren onder woorden moeten brengen. Je weet dat die buurman/collega/kennis onzin vertelt, maar pas als je weer thuis bent – of iets leest wat je intuïtie woorden geeft – weet je wat je had willen antwoorden.
Tegen hen zeg ik: spreek je tóch uit. Verwijs desnoods naar artikelen of podcasts – of ons rapport over het NPO-videomateriaal voor de jeugd – waarin wel helder staat wat je bedoelt, met de onderbouwing erbij. En zelfs als je alleen maar kunt stamelen dat de verslaggeving niet klopt, zeg het! Oprecht protest heeft kracht van zichzelf, het kan anderen aan het denken zetten.
En vooral: laat je niet intimideren. Laat je niet wijsmaken dat mediakritiek een aanval op de persvrijheid zou zijn. Besef dat waarheid alleen gevonden kan worden door eerlijk het debat aan te gaan, en niet door een dwingend narratief te promoten en elke kritiek de mond te snoeren. Besef dat opkomen voor die zoektocht naar waarheid altijd een goede zaak is, ook als anderen er kwaad om worden.
Het is al erg genoeg dat mediakritiek aan de talkshowtafels geweerd wordt. Als zelfs burgers in hun eigen omgeving het dominante narratief niet meer kunnen tegenspreken, zijn we verder van huis.
Dan zijn we hard op weg naar een totalitaire samenleving.
U kunt Maaike van Charante steunen via repelsteeltje.backme.org
Op de hoogte blijven van nieuwe artikelen en podcasts? Volg Maaike op Twitter.
