Verkiezingspost Benei Barak. Foto: Nizzan Cohen CC BY 4.0.

De Israëlische verkiezingen draaien uit op een referendum over premier Benjamin Netanyahu. De oppositie heeft zich verenigd om hem te verslaan, maar is hopeloos verdeeld. Netanyahu heeft zich vastgeketend aan extreemrechts en religieus rechts, en vecht voor zijn politieke overleving. Grijstinten bestaan niet meer: zelfs doorgaans genuanceerde intellectuelen belanden in de loopgraven. Niemand zal een meerderheid halen, dus na de verkiezingsuitslag gaat de strijd verder.

 

Afgelopen week was ik met het CIDI in Israël en een van de mensen die we spraken was Yossi Klein Halevi. In het gesprek met hem besefte ik pas goed hoe fel de verkiezingsstrijd is. Deze zachtmoedige geleerde stelde dat Netanyahu 7 oktober over Israël gebracht had. Even later gaf hij toe zelf geradicaliseerd te zijn, en op onze verdere vragen gaf hij bedachtzame antwoorden. Toch was die eerste uitbarsting veelzeggend.

Israëlische politiek is een wespennest waar je als buitenlander maar beter bij weg kunt blijven. Gemoedelijke Israëli’s veranderen in vuurspuwende draken als de verkiezingen naderen, en hun politici strooien met wilde beschuldigingen die nog jaren munitie leveren aan Israëlhaters. Maar voor wie toch iets wil begrijpen van deze Israëlische verkiezingen, hier een poging om wat helderheid te scheppen.

 

Overzicht

Het huidige Israëlische politieke landschap is onder te verdelen in drie groepen. De eerste groep is de coalitie, de tweede groep de oppositie, en de derde en kleinste groep bestaat uit de Arabische partijen. In de peilingen lijkt de oppositie de meeste stemmen te krijgen, maar lang niet genoeg voor een meerderheid.

Als de partijen ingedeeld zouden worden naar politieke richting, zou er een meerderheid zijn voor een gematigd rechts blok, maar persoonlijke vetes staan dit in de weg. Netanyahu heeft een geschiedenis van breuken met bondgenoten, en meerdere van hen – Naftali Bennett, Avigdor Liberman, Gadi Eisenkot en Yair Lapid – leiden nu oppositiepartijen. Hun vijandschap is persoonlijk.

De belangrijkste verkiezingsonderwerpen zijn de nasleep van 7 oktober, veiligheid en de economie. Verder staat de dienstplicht voor ultraorthodoxe Joden hoog op de agenda, en nog steeds de justitiële hervormingen die voor 7 oktober tot massale demonstraties tegen Netanyahu leidden. De Arabische kiezers maken zich vooral druk om Arabische criminaliteit.

 

Oppositie

De oppositiepartijen zijn verenigd op een aantal van deze punten, maar bovenaan hun agenda staat een onderzoek naar het falen van 7 oktober, waarbij de verantwoordelijkheid van Netanyahu centraal staat. Ook maken zij zich sterk voor de dienstplicht voor ultraorthodoxe Joden en verzetten zij zich tegen de justitiële hervormingen die Netanyahu wil doorvoeren.

Hun hoofddoel is om Netanyahu weg te krijgen, en hun vastbeslotenheid daarover gaat zo ver dat zij in september afspraken maakten om alleen nog Netanyahu aan te vallen, en niet meer elkaar. Aangezien deze partijen ver uiteen liggen op het politieke spectrum, is het de vraag of die eensgezindheid zal standhouden na de verkiezingen. Ze konden het al niet eens worden over wie de premier van hun regering zou moeten worden.

Daar komt bij dat deze partijen hoogstwaarschijnlijk niet aan een meerderheid komen, en dat maakte dat Yair Golan – de meest linkse partijleider – al binnen een dag na de overeenkomst suggereerde om een coalitie te vormen met een Arabische partij. De meer rechtse partijleiders waren hier fel tegen, zelfs Naftali Bennett en Yair Lapid, die in 2021 en 2022 zelf nog een regering vormden met een Arabische partij.

 

Netanyahu

De verdeeldheid onder de oppositie is koren op de molen van Netanyahu, maar ook hij lijkt niet aan een meerderheid te komen. Een belangrijk punt in zijn nadeel is dat Israël op 7 oktober 2023 verrast werd door de aanval van Hamas. Veel kiezers houden hem hiervoor verantwoordelijk, en Netanyahu heeft een onafhankelijk onderzoek nog steeds tegengehouden.

Er zijn wel al onderzoeken uitgevoerd naar het falen van het Israëlische leger en de inlichtingendiensten, maar nog niet naar de politieke verantwoordelijkheid. De verschuivende argumenten van Netanyahu om zo’n onderzoek uit te stellen, maakten hem niet geloofwaardiger. Eerst zei hij dat de oorlog voorrang had, daarna uitte hij twijfels over de neutraliteit van een onderzoek.

Op zich is dat laatste niet vreemd, want Netanyahu heeft al jaren conflicten met de rechterlijke macht van Israël, en volgens de Israëlische wet moet zo’n onderzoekscommissie benoemd worden door de president van het Hooggerechtshof. Netanyahu ziet het hof als tegenstander, en hij deed in december 2025 een voorstel voor een neutrale onderzoekscommissie, maar hiermee zou hij de samenstelling van de commissie in zijn voordeel kunnen beïnvloeden.

Aan alles zitten twee kanten. Heeft Netanyahu gelijk dat de rechterlijke macht erop uit is om hem te ondermijnen? Zijn de rechtszaken tegen hem politiek ingestoken? Of trekt hij steeds meer macht naar zich toe en vindt hij daarbij de rechters op zijn weg? En verbergt hij iets over 7 oktober? Zelf denk ik dat overal argumenten voor zijn, maar in de Israëlische verkiezingsretoriek verdwijnt elke nuance.

 

Qatarees geld naar Hamas

Natuurlijk heeft Netanyahu verkeerde inschattingen gemaakt in de jaren dat hij aan de macht is. Van de afgelopen dertig jaar is hij achttien jaar premier van Israël geweest en het is duidelijk dat hij steeds minder tegenspraak duldde. Tegenstanders die nu roepen dat 7 oktober zijn schuld was, overdrijven, maar het is uitgesloten dat hem niets te verwijten valt.

Met name de betalingen van Qatar aan Hamas die Israël doorliet, zijn zwaar bekritiseerd, omdat Hamas hierdoor de militaire kracht kon opbouwen om Israël aan te vallen. Maar de terreur is in de eerste plaats de terroristen te verwijten, en bovendien: was Netanyahu de enige die Qatarees geld doorsluisde naar Hamas? Ook oppositieleiders Naftali Bennett, Yair Lapid en Gadi Eisenkot – die nu Netanyahu hiervoor verantwoordelijk stellen – gingen akkoord met dergelijke transacties.

Daarnaast is dit het aloude Israëlische dilemma. Het stoppen van de geldstroom had een humanitaire crisis in Gaza kunnen veroorzaken – waarvan Israël natuurlijk de schuld zou krijgen – en Israël hoopte hiermee rust te kopen. Enerzijds was er de hoop dat Hamas gezapig zou worden, anderzijds leek het handig om Hamas en Fatah (van de Palestijnse Autoriteit) tegen elkaar uit te spelen. Overigens gingen de betalingen ook via VN-kanalen.

 

Afwegingen

Misschien heeft Netanyahu nog wel ergere fouten gemaakt dan Qatarees geld doorlaten naar Hamas, maar dit is niet de enige afweging die kiezers moeten maken. Na 7 oktober volgde de oorlog, en hoe zwaar die ook was, de afgelopen jaren zijn wel belangrijke vijanden van Israël gedecimeerd of zelfs uitgeschakeld. De leiders van Hamas, Hezbollah en het Iraanse regime zijn dood, en hun strijdkrachten zijn ernstig verzwakt. Dit zijn militaire successen waar Netanyahu mee kan pronken, en dat doet hij dus ook.

Daarnaast zijn onder Netanyahu de Abrahamakkoorden afgesloten, en die hebben standgehouden. Veel kiezers zien hem als een sterke leider die veiligheid biedt, en al is hij niet volmaakt, hij is in hun ogen beter dan de andere politici.

Ook over zijn samenwerking met extreemrechtse partijen denken kiezers verschillend. Zelfs Israëli’s die nooit op deze partijen zouden stemmen, zien hen niet altijd als extremistisch. En degenen die dit wel vinden, verwijten soms andere politici dat zij Netanyahu uitsloten zodat hij wel ‘moest’ samenwerken met deze partijen. Maar in het anti-Netanyahu-kamp zitten kiezers die vinden dat hij deze grens nooit over had mogen gaan, of zelfs dat Netanyahu zelf extreemrechts is geworden.

 

Voorspellingen

Niemand kan voorspellen wat de verkiezingen uiteindelijk zullen opleveren. De kans is groot dat er geen duidelijke winnaar uit de bus komt, en wat dan? Komt er een minderheidsregering onder leiding van Netanyahu? Of een ruziekabinet onder Eisenkot dat net lang genoeg standhoudt om Netanyahu aan te pakken?

Sommige commentatoren speculeren over een mogelijke gratie voor Netanyahu waarna hij zich ‘eervol’ terug zou kunnen trekken, maar gezien de felle tegenstellingen en zijn geldingsdrang lijkt dit onwaarschijnlijk. Het is zelfs nog denkbaar dat druk van buitenaf de tegenstanders alsnog zal dwingen om samen te werken.

Eén voorspelling wil ik in elk geval wel wagen. Als Netanyahu erin slaagt om premier te blijven, zullen Israëlhaters en zwakke politici wereldwijd de druk op Israël nog verder opvoeren. De binnenlandse afkeer van Netanyahu is niets vergeleken bij de haat die internationaal tegen hem gekweekt is. En mocht Eisenkot of Bennett premier worden, dan zal blijken dat de demonisering van Netanyahu niet gericht was tegen hem persoonlijk. Elke Israëlische premier die de veiligheid van zijn land serieus neemt, kan hetzelfde verwachten.

De Israëlische kiezers zijn niet te benijden. Na alle trauma’s en oorlogsgeweld moeten zij in dit strijdperk proberen om van alle kwaden het minste te kiezen.

 

U kunt Maaike van Charante steunen via repelsteeltje.backme.org

Op de hoogte blijven van nieuwe artikelen en podcasts? Volg Maaike op Twitter.